Technologie
Żakard: tkanina, dzianina, taśma i obraz tkany
Jedno słowo, cztery różne wyroby. Czym różnią się od siebie i jak wygląda obraz utkany na krośnie żakardowym.

Żakard to wyrób włókienniczy, w którym wzór powstaje w strukturze materiału, przez sterowanie pojedynczymi nitkami. Słowo opisuje sposób tworzenia wzoru, a nie rodzaj surowca ani grubość. Dlatego żakardem nazywa się zarówno ciężką tkaninę obiciową, jak i sweter we wzory, wąską taśmę z logo albo obraz utkany z kolorowych przędz. Nazwa pochodzi od maszyny żakardowej, skonstruowanej na początku XIX wieku przez Josepha Marie Jacquarda.
Tkanina żakardowa
Tkanina powstaje z dwóch układów nitek: osnowy i wątku. W tkaninie żakardowej mechanizm unosi każdą nitkę osnowy osobno, więc w każdym miejscu można zdecydować, która nitka znajdzie się na wierzchu. Wzór jest widoczny dzięki różnicy splotów, połysku lub koloru. Do tej grupy należą adamaszek, brokat i matelassé. Z tkanin żakardowych szyje się obicia mebli, zasłony, firany, obrusy, pościel i odzież wizytową.
Dzianina żakardowa
Dzianina jest zbudowana inaczej: z nitek uformowanych w połączone ze sobą oczka. W dzianinie żakardowej wzór powstaje przez wybór, która z kolorowych nitek tworzy oczko w danym miejscu. Wytwarza się ją na maszynach dziewiarskich, a nie na krosnach. Dzianiny żakardowe są rozciągliwe i miękkie, dlatego trafiają do swetrów, czapek, szalików, odzieży sportowej i tapicerki samochodowej.
Taśmy, gumy i etykiety żakardowe
Tę samą zasadę stosuje się w wyrobach wąskich. Na krosnach taśmowych z maszyną żakardową tka się taśmy z logo, gumy z napisami i etykiety odzieżowe. Wzór ma tu kilka kolorów i powtarza się w stałym odstępie, zwanym raportem.
Porównanie
| Rodzaj | Budowa | Maszyna | Typowe wyroby |
|---|---|---|---|
| Tkanina żakardowa | Osnowa i wątek, wzór z przeplotu. | Krosno szerokie z maszyną żakardową. | Obicia, zasłony, firany, pościel. |
| Dzianina żakardowa | Oczka z nitek w kilku kolorach. | Maszyna dziewiarska. | Swetry, czapki, odzież sportowa. |
| Taśma i etykieta żakardowa | Wąska tkanina z brzegami, wzór w raporcie. | Krosno taśmowe z maszyną żakardową. | Taśmy z logo, gumy, metki. |
| Żakard wielkoformatowy | Tkanina, w której cały obraz jest jednym wzorem. | Krosno żakardowe sterujące tysiącami nitek. | Obrazy tkane, emblematy, tkaniny dekoracyjne. |
Żakard wielkoformatowy, czyli obraz tkany
W żakardzie wielkoformatowym wzór nie powtarza się w krótkim raporcie. Cała powierzchnia jest jednym obrazem, a każdy jej punkt powstaje z przecięcia nitek o określonych kolorach. Z bliska widać pojedyncze przeploty w kilku barwach. Z odległości oko łączy je w odcienie i przejścia tonalne, podobnie jak punkty rastra w druku.
Tym żakard różni się od gobelinu. W gobelinie, tkanym ręcznie, wątek całkowicie zakrywa osnowę, a każdą plamę barwną wypełnia się osobną nitką w jednym kolorze. W żakardzie kolory tworzą powtarzalne układy nitek osnowy i wątku, które maszyna odsłania lub chowa zgodnie z programem.
Trzy realizacje SPLOT-PAS
Możliwości tej techniki pokazują trzy obrazy utkane w zakładzie SPLOT-PAS.
Pierwszy to „American Gothic” według obrazu Granta Wooda z 1930 roku. Oryginał, namalowany olejem na płycie, ma 78 na 65,3 cm i znajduje się w Art Institute of Chicago. W wersji tkanej zachowano rysy twarzy, okno w stylu ciesielskiego gotyku na szczycie domu i zęby wideł. Na zbliżeniach widać, że cienie na twarzach budują punkty w kilku kolorach.


Drugi obraz powtarza japoński drzeworyt „Śnieg w Katata, pawilon Ukimidō”, który zaprojektował Tsuchiya Kōitsu (1870–1949). Kōitsu należał do nurtu shin-hanga, który w pierwszej połowie XX wieku odnowił tradycję japońskiego drzeworytu barwnego. Nocna scena z ośnieżoną sosną i pawilonem nad wodą opiera się na odcieniach granatu. Żółte światło latarni tworzy kilka nitek w kontrastowym kolorze.


Trzeci obraz przedstawia zamek Nagoya wśród kwitnących wiśni, również według japońskiego drzeworytu. Jest najbardziej wielobarwny z trzech: różowe kwiaty, zielone dachy, pomarańczowy pień sosny i błękit nieba przechodzący w granat. Na marginesie utkano kaligraficzny podpis w miejscu, w którym znajduje się on na odbitce.


We wszystkich trzech pracach czytelne są detale wielkości kilku milimetrów, na przykład szczebliny okna, litery podpisu i pojedyncze płatki śniegu.
Najczęstsze pytania
Co to jest żakard?
To wyrób włókienniczy ze wzorem utworzonym w strukturze materiału, przez sterowanie pojedynczymi nitkami. Może to być tkanina, dzianina albo wąska taśma.
Czym różni się tkanina żakardowa od dzianiny żakardowej?
Tkanina powstaje z przeplotu osnowy i wątku na krośnie. Dzianina powstaje z oczek na maszynie dziewiarskiej i jest bardziej rozciągliwa.
Czy żakard to nadruk?
Nie. Wzór żakardowy tworzą nitki, z których zbudowany jest materiał, dlatego nie ściera się i nie spiera.
Czym różni się obraz żakardowy od gobelinu?
Gobelin tka się ręcznie, wypełniając każdą plamę osobną nitką. Obraz żakardowy powstaje na krośnie sterowanym programem, a odcienie tworzy mieszanie kolorowych nitek.
Źródła
- Wikipedia, hasła „Żakard” i „Dzianina”, pl.wikipedia.org
- Wikipedia, hasła „Jacquard machine”, „Tapestry”, „American Gothic”, „Tsuchiya Koitsu” i „Shin-hanga”, en.wikipedia.org
- Zdjęcia: SPLOT-PAS