Technologie
Maszyna żakardowa (krosno Jacquarda): budowa, działanie i historia
Mechanizm, który od początku XIX wieku steruje każdą nitką osnowy osobno, a karty perforowane przekazał informatyce.

Maszyna żakardowa (mechanizm żakardowy, maszyna Jacquarda) to urządzenie montowane nad krosnem tkackim. Umożliwia niezależne podnoszenie pojedynczych nitek osnowy według zapisanego programu. Krosno wyposażone w taki mechanizm nazywa się krosnem żakardowym albo krosnem Jacquarda. Dzięki niemu można tkać dowolne, złożone wzory: ornamenty, napisy, logotypy, a nawet portrety. Nazwa pochodzi od francuskiego tkacza Josepha Marie Jacquarda (1752–1834) z Lyonu. Tkaniny wytwarzane tą techniką nazywa się żakardami.
Zasada działania
Podczas tkania część nitek osnowy jest unoszona, a część pozostaje na dole. Między nimi powstaje przesmyk, przez który przechodzi nitka wątku. To, które nitki są uniesione w danym rzędzie, decyduje o wzorze. W krosnach bez żakardu nitki osnowy łączy się w kilka lub kilkanaście grup (nicielnic), więc liczba możliwych wzorów jest mała. Maszyna żakardowa steruje każdą nitką, albo małą grupą nitek, osobno.
Klasyczny mechanizm działał następująco:
- Wzór był zapisany na kartach perforowanych zszytych w ciągły łańcuch. Jedna karta odpowiadała jednemu rzędowi wątku.
- Karta przykładana była do graniastosłupa (pryzmy) perforowanego z czterech stron. Przy każdym przejściu pryzma obracała się o ćwierć obrotu i podawała następną kartę.
- Do karty dociskane były poziome igły. Gdy trafiały na otwór, przechodziły przez niego i nie zmieniały położenia. Gdy trafiały na pełną powierzchnię, były odpychane.
- Każda igła współpracowała z pionowym haczykiem (zaczepem). Haczyki pozostawione w pozycji roboczej były chwytane przez unoszącą się belkę, a odsunięte zostawały na dole.
- Do haczyków przymocowane były sznury przelotowe zakończone nicielnicą z oczkiem, przez które przechodziła nitka osnowy, oraz obciążnikiem przywracającym ją do pozycji dolnej.
W rezultacie otwór w karcie oznaczał nitkę uniesioną, a brak otworu nitkę opuszczoną, co odpowiada zapisowi dwójkowemu. Liczba haczyków określa wielkość maszyny. Przykładowo maszyna z 400 haczykami, z czterema nitkami podpiętymi do każdego, może sterować 1600 nitkami osnowy z powtarzającym się raportem. Współczesne maszyny mają tysiące haczyków i potrafią sterować ponad 10 000 nitek osnowy indywidualnie.
Historia
Poprzednicy Jacquarda
Jacquard nie był pierwszym, który próbował zautomatyzować tkanie wzorów. Wcześniej wzorzyste jedwabie tkano na krosnach ciągnionych, przy których pomocnik ręcznie podciągał odpowiednie grupy nitek.
- Basile Bouchon w 1725 roku zastosował do sterowania krosnem perforowaną taśmę papierową.
- Jean-Baptiste Falcon w 1728 roku zastąpił taśmę łańcuchem kart perforowanych i zwiększył liczbę sterowanych nitek. Do 1762 roku sprzedano około 40 jego krosien.
- Jacques de Vaucanson około 1740 roku (prace w latach 1747–1750) próbował zautomatyzować mechanizm Bouchona, stosując perforowany cylinder i igły wybierające haczyki.
Wynalazek Jacquarda
Joseph Marie Jacquard urodził się 7 lipca 1752 roku w Lyonie, ówczesnej stolicy europejskiego jedwabnictwa. W 1801 roku pokazał swoje krosno na wystawie wyrobów przemysłu francuskiego w Paryżu i otrzymał brązowy medal. W 1803 roku związał się z Conservatoire des Arts et Métiers, gdzie poznał krosno Vaucansona. Połączył rozwiązania poprzedników: łańcuch kart Falcona i automatyczny wybór haczyków Vaucansona. Tak powstała maszyna działająca bez pomocnika. Źródła podają jako datę wynalazku rok 1804 (patent) lub 1805. 15 kwietnia 1805 roku cesarz Napoleon przekazał patent miastu Lyon, a Jacquard otrzymał dożywotnią pensję i opłatę od każdego używanego krosna.
Wynalazek spotkał się z ostrym sprzeciwem lyońskich tkaczy jedwabiu, którzy obawiali się utraty pracy. Do 1815 roku sprzedano niewiele maszyn, dopóki Jean Antoine Breton nie rozwiązał problemów z kartami. Jacquard zmarł 7 sierpnia 1834 roku w Oullins. Kilka lat później w Lyonie stanął jego pomnik.


Portret z 24 000 kart
Znanym przykładem możliwości maszyny jest jedwabny portret Jacquarda utkany w 1839 roku. Wymagał około 24 000 kart perforowanych, a z daleka przypomina rycinę. Jeden egzemplarz należał do Charlesa Babbage’a. Dziś przechowuje się go w Science Museum w Londynie.
Polski wkład: Jan Szczepanik
Pod koniec XIX wieku polski wynalazca Jan Szczepanik opracował (1896) metodę przygotowywania wzorów tkackich z użyciem fotografii, automatycznej perforacji kart i elektrycznego odczytu. Znacznie skracała ona przygotowanie programu dla krosna. Uzyskał na nią patenty m.in. w Niemczech, Austrii, Anglii i USA.
Maszyny elektroniczne
Pierwsze próby sterowania żakardem za pomocą elektromagnesów podjęto już w 1855 roku, ale bez powodzenia. W 1983 roku firma Bonas Textile Machinery pokazała na targach ITMA w Mediolanie pierwszą udaną elektroniczną maszynę żakardową. W maszynach elektronicznych karty zastąpiono plikiem cyfrowym, a igły i haczyki są wybierane elektromagnetycznie. Wzór można zmienić w kilka minut, bez dziurkowania tysięcy kart.
Krosno Jacquarda a narodziny informatyki
Karta perforowana zapisująca decyzję „tak/nie” dla każdej nitki była jednym z pierwszych nośników programu dla maszyny. Charles Babbage planował użyć kart do przechowywania programów w swojej maszynie analitycznej. Ada Lovelace porównała ją w 1843 roku do krosna Jacquarda: maszyna Babbage’a miała „tkać” wzory algebraiczne tak, jak krosno tka kwiaty i liście. Herman Hollerith zastosował karty perforowane w maszynach tabulacyjnych użytych przy spisie ludności USA w 1890 roku. Z jego firmy wyrosło później IBM. Sterowanie maszyną żakardową bywa dlatego nazywane pierwowzorem pamięci komputera.
Krosna żakardowe dziś
Współczesne krosna żakardowe dzielą się na dwie grupy:
- szerokie: do tkanin obiciowych, zasłon, ręczników, pościeli i tkanin odzieżowych;
- wąskie (igłowe): do wyrobów pasmanteryjnych: taśm żakardowych, gum z logo i etykiet. Wątek wprowadza w nich igła, a na jednej maszynie tka się kilka taśm równolegle.
Łódź, przez ponad sto lat największy ośrodek przemysłu włókienniczego w Polsce, wciąż ma zakłady pracujące tą techniką.

Najczęstsze pytania
Kto wynalazł krosno żakardowe?
Joseph Marie Jacquard z Lyonu. Maszynę pokazał w 1801 roku, a patent pochodzi z lat 1804–1805. Oparł się na pracach Bouchona (1725), Falcona (1728) i Vaucansona (ok. 1740).
Czym różni się krosno żakardowe od zwykłego?
Zwykłe krosno podnosi całe grupy nitek osnowy według kilku schematów. Żakardowe steruje każdą nitką osobno, więc pozwala utkać dowolny wzór.
Co mają wspólnego karty perforowane z komputerami?
Karty Jacquarda zapisywały program w postaci dwójkowej (otwór lub brak otworu). Pomysł przejęli Babbage i Hollerith, a karty perforowane służyły w informatyce do lat 70. XX wieku.
Czy dzisiejsze maszyny żakardowe używają kart?
Nie. Od lat 80. XX wieku stosuje się maszyny elektroniczne sterowane plikiem cyfrowym.
Źródła
- Wikipedia, hasło „Maszyna żakardowa”, pl.wikipedia.org
- Wikipedia, hasło „Jacquard machine”, en.wikipedia.org
- Wikipedia, hasło „Joseph Marie Jacquard”, en.wikipedia.org
- A. A. Lovelace, uwagi tłumaczki do artykułu L. F. Menabrei o maszynie analitycznej, 1843
- Zdjęcie krosna: Stephencdickson, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0 (zmniejszone). Portrety: Science Museum i M. M. Carquillat, domena publiczna